ماه اوت سال 1930 در سن 61 سالگى در آسايشگاهى نزديك لنينگراد بر اثر بيمارى كليه درگذشت و وى را در گورستان اسمولنسك لنينگراد در يك گور كنار همسرش به خاك سپردند . كتاب حاضر يكى از مضامين قسمت اول جلد دوم آثار او است كه به فارسى برگردان شده است . در اين مجلد ، جمع‌بندى كارهاى او پيرامون تاريخ آسياى مركزى ( ميانه ) ، و همچنين تاريخ قفقاز و اروپاى شرقى گنجانده شده است . بارتولد در اين سخنرانى ، جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ، به تحقيق و بررسى تاريخ مناطق ماوراء قفقاز و شمال ايران كه در مجاورت درياى خزر قرار دارند ، بيش از همه آذربايجان ، همچنين داغستان ، مازندران و گرگان پرداخته است . اهميت و ارزش اين اثر در وحله اول بررسى تاريخ مناسبات جمهورى آذربايجان با همسايگان ساكن اطراف درياى خزر و حتى وراى خزر - تركمنان - از قديمترين دوران تا دوران حاضر است . در ضمن ، در اين سخنرانى ارتباط متقابل آذربايجان با دور افتاده‌ترين مناطق آسياى مركزى ( ميانه ) ، و در شمال با مناطق اطراف ولگا ، از طريق ولگا با روسيه ، از زمانهاى قديم مورد مطالعه قرار گرفته است . اثر فوق در سال 1963 در مسكو چاپ و دو تن از اعضاى هيأت تحريريه به نامهاى استاويسكى و برگل نظريات خود را در پىنوشتهاى آن ارائه دادند . بنده نيز به پيشنهاد استاد ارجمند و گرانقدرم جناب آقاى دكتر عنايت الله رضا دست به ترجمه اين كتاب زدم كه جا دارد در همين جا از ايشان به پاس رهنمونهاى استادانه و خردمندانه‌شان در تمام طول ترجمه و حتى زحمتى كه براى ويراستارى آن تقبل نمودند نهايت تشكر را بنمايم . در خاتمه اميدوارم خوانندگان محترم با راهنمايىهاى بيش‌ازپيش مرا در كارهاى آتى يارى نمايند . ليلا ربن‌شه مهرماه 1375